Çocuklarda mükemmeliyetçilik ve hata korkusu

Silgiyle delinmiş defter sayfaları, yırtılıp atılan resimler, "nasılsa yapamam" diyerek hiç başlamamak. Dışarıdan titizlik gibi görünen bu tablo, çoğu zaman hata korkusuyla ilgili.

Önemli not: Bu yazı bir tanı aracı değildir, genel bir çerçeve sunar.

Kısa cevap

Mükemmeliyetçilik, yüksek standart sahibi olmak değildir. Aradaki fark şurada belirir: yüksek standart harekete geçirir, mükemmeliyetçilik başlamayı engeller.

Mükemmeliyetçi çocuk iyi yapmak istemez yalnızca; yanlış yapmaktan korkar. Bu korku büyüdüğünde en güvenli çözüm hiç denememek olur.

Nasıl görünür?

• Beğenmediği işi yırtma, silme, baştan başlama
• Başlamadan vazgeçme, "yapamam" demesi
• Bir hata yaptığında orantısız tepki vermesi
• Kazanamayacağı oyunlara girmek istememesi
• Ödevi bitirmesinin çok uzun sürmesi
• Sürekli onay sorması, "iyi mi oldu" demesi
• Kendine dair sert cümleler kurması

Bu davranışların bir kısmı her çocukta zaman zaman görünür. Belirleyici olan sıklık ve çocuğun bundan ne kadar rahatsız olduğudur.

Nereden besleniyor?

Övgünün kurulduğu yer. Sürekli sonuca ve yeteneğe yapılan övgü bir etiket oluşturur. "Sen zaten çok akıllısın" cümlesi iyi niyetlidir ama çocuğa korunması gereken bir unvan verir. O unvanı kaybetme ihtimali olan her iş riskli hâle gelir.

Yetişkinin kendi mükemmeliyetçiliği. Çocuk, evde hatanın nasıl karşılandığını izleyerek öğrenir. Kendi hatasına sert tepki veren bir yetişkin, söylediklerinden bağımsız olarak bunu aktarır. Ebeveynlikte kuşak aktarımı yazısı bu geçişle ilgili.

Karşılaştırma. Kardeşle ya da sınıf arkadaşıyla kıyaslama, çabayı değil sıralamayı önemli kılar.

Koşullu görünen ilgi. İyi not geldiğinde artan, düştüğünde azalan ilgi, çocuğa değerinin performansına bağlı olduğunu düşündürür.

Evde ne işe yarıyor?

Süreci anlatın, sonucu değil. "Resim çok güzel olmuş" yerine "burada rengi değiştirmeye karar vermişsin" demek, çocuğa yaptığı tercihleri gösterir. Bu tür geri bildirim bir not içermediği için kaybedilecek bir şey de yaratmaz.

Kendi hatanızı sesli söyleyin. "Yanlış yola saptım, dönüp düzelteceğim" cümlesi, hatanın yıkıcı olmadığını anlatan en pratik örnektir.

Hataya gösterilen tepkiyi sabit tutun. Çocuk hata yaptığında ebeveynin yüzünün değişmesi, sözden daha hızlı okunur.

Bitmemiş işi de sayın. Yarım kalan bir resmi atmak yerine kalsın demek, her şeyin kusursuz bitmesi gerekmediğini gösterir.

Zorluk seviyesini kademelendirin. Çocuğun biraz zorlanacağı ama başarabileceği işler, hem kolay hem imkânsız işlerden daha iyidir.

Onay sorularını geri verin. "Sence nasıl olmuş" demek, dışarıdan onaya olan ihtiyacı zamanla azaltır.

Oyunda kaybetmeye yer açın. Çocuğun her zaman kazanmasını sağlamak kısa vadede rahatlatır, uzun vadede kaybetme toleransını düşürür.

Bu başlıklar özgüvenle doğrudan bağlantılı; çocukta özgüven nasıl desteklenir yazısında tamamlayıcı bir çerçeve var.

Kaygıyla ilişkisi

Hata korkusu büyüdüğünde kaçınma başlar. Kaçınmak o an rahatlattığı için tekrarlanır ve zamanla çocuğun denediği alan daralır.

Ödev ertelemek, sunum yapmak istememek, yeni bir etkinliğe katılmaktan vazgeçmek bu döngünün parçaları olabilir. Çocuklarda kaygı nasıl görünür yazısı bu işaretleri ele alıyor.

Okulda ve ödevde

Ödevin saatler sürmesi çoğu zaman çalışma hızıyla değil yeniden yapmalarla ilgilidir.

İşe yarayan birkaç sınır var: ödev için makul bir süre belirlemek, silgiyi sınırlamak yerine müsvedde kullanımını normalleştirmek ve bir işi "yeterince iyi" sayıp bitirmeyi birlikte denemek.

Ebeveynin ödevi düzeltmesi bu döngüyü büyütür. Ders çalışma alışkanlığı kazandırmak yazısında bu sınırı ele aldım.

Ne zaman bir uzmana danışmak gerekir?

• Kaçınmanın artması ve yeni alanlara yayılması
• Ödev ve okul işlerinin evde sürekli gerginlik kaynağı olması
• Hata sonrası tepkilerin şiddetlenmesi
• Çocuğun kendine dair sürekli olumsuz cümleler kurması
• Uyku, iştah ve bedensel yakınmalarda değişiklik

Bedensel yakınmalarda önce bir hekime başvurmak gerekir. Bunlar bir tanı listesi değildir, ancak konuşmayı düşünmek için yeterli sebeplerdir.

Benzer başlıklarla çocuklarla yürüttüğüm çalışmada sık karşılaşıyorum.

Sık sorulan sorular

Mükemmeliyetçilik iyi bir özellik değil mi?

Yüksek standart ile mükemmeliyetçilik aynı şey değildir. Yüksek standart kişiyi harekete geçirir, mükemmeliyetçilik ise hata ihtimali yüzünden başlamayı engeller.

Çocuğum hata yapınca yıkılıyor, nasıl tepki vermeliyim?

Hatayı küçümsemeden sakin kalmak en işe yarayanıdır. Yetişkinin kendi hatasını sesli söylemesi ve onarması, anlatılan her cümleden daha güçlü bir örnektir.

Çok övmek zarar verir mi?

Sonuca ve yeteneğe yapılan övgü, çocuğu o etiketi kaybetmemek için risk almaktan kaçınmaya itebilir. Süreci ve tercihi anlatan geri bildirim daha güvenli bir zemindir.

Mükemmeliyetçilik ile kaygı arasında ilişki var mı?

Sık görülür. Hata korkusu büyüdüğünde kaçınma başlar; kaçınma rahatlattığı için tekrarlanır ve zamanla çocuğun denediği alan daralır.