Çocuğa sorumluluk vermek

Çoğu evde sorumluluk konusu ergenlikte gündeme geliyor ve o noktada kurmak çok daha zor. Oysa temel çok daha erken atılabiliyor.

Önemli not: Bu yazı genel bir çerçeve sunar, kişiye özel bir plan değildir.

Kısa cevap

Sorumluluk bir anda verilen bir yük değil, kademeli kurulan bir alışkanlıktır.

Burada asıl kazanım temiz bir oda değil, çocuğun "ben bir şeyi başlayıp bitirebiliyorum" cümlesini kendi deneyimiyle kurabilmesidir.

Neden erken başlamak kolaylaştırıyor?

Küçük çocuklar genellikle yardım etmeye isteklidir. Beş yaşındaki bir çocuk için masayı kurmak oyunun devamıdır; on beş yaşındaki biri için zorunluluktur.

Bu istek dönemi kullanılmadığında, sonradan kurulan sistem pazarlığa dönüşür.

İşi doğru boyutlandırmak

En sık karşılaştığım tıkanma noktası bu. "Odanı topla" bir çocuk için tek bir iş değil, sırası belirsiz on işin toplamıdır.

İşe yarayan hâli şudur:

• "Önce legoları kutuya koy."
• "Sonra kitapları rafa diz."
• "En son çamaşırları sepete at."

Aynı şey okul işleri için de geçerli. Ders çalışma alışkanlığı kazandırmak yazısında bu bölme yöntemini ayrıntılı anlattım.

Yaşa göre örnekler

Okul öncesi. Oyuncağını kutusuna koymak, kirli çamaşırı sepete atmak, sofraya peçete koymak.

İlkokul. Kendi çantasını hazırlamak, yatağını toplamak, masayı kurmak, evcil hayvanın suyunu değiştirmek.

Ortaokul ve sonrası. Kendi çamaşırını yıkamak, basit bir öğün hazırlamak, kendi programını takip etmek.

Bunlar bir kontrol listesi değil, fikir vermesi için örnek.

Sık yapılan hatalar

Arkasından düzeltmek. Çocuk yatağını toplar, ebeveyn yeniden düzeltir. Bu, işin yeterli olmadığını öğretir ve bir sonraki sefer denemeyi azaltır.

Her şeyi ödüle bağlamak. Ödül kısa vadede işe yarar ama iş ödülle birlikte biter. Ev işlerinin ortak hayatın parçası olarak kurulması daha kalıcıdır.

Ceza olarak kullanmak. Bulaşığı ceza olarak vermek, o işi kalıcı biçimde olumsuz bir şeyle eşler.

Hatırlatmayı sorumluluk sanmak. Her gün yirmi kez hatırlatılan iş, çocuğun değil ebeveynin sorumluluğudur. Görünür bir liste ya da sabit bir saat, hatırlatmanın yerini alabilir.

Yaşından büyük yük vermek. Kardeş bakımı gibi işler çocuğun taşıyabileceğinin ötesine geçtiğinde, sorumluluk kaygıya dönüşür.

Özgüvenle bağlantısı

Tamamlanan her küçük iş, çocuğun kendisi hakkındaki cümlesini değiştirir. Övgüyle kurulan özgüvenden çok, deneyimle kurulan özgüven kalıcıdır.

Çocukta özgüven nasıl desteklenir yazısı bu bağlantıya ayrılmış. Kuralların tutarlı işlemesi içinse ebeveyn tutumları ve tutarlılık yazısına bakabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana danışmak gerekir?

• Her işin uzun bir çatışmaya dönüşmesi
• Çocuğun kendisiyle ilgili sürekli yetersizlik ifade etmesi
• Yaşına göre beklenenin belirgin biçimde gerisinde kalma
• Evdeki gerginliğin sürekli hâle gelmesi

Son madde için bir ebeveyn görüşmesi çoğu zaman yeterli olur.

Sık sorulan sorular

Kaç yaşında sorumluluk verilmeye başlanır?

Okul öncesinde bile başlanabilir. Belirleyici olan yaş değil, işin çocuğun tek başına tamamlayabileceği büyüklükte olmasıdır.

Yapmıyor, ben yapıyorum. Nerede yanlış?

En sık nedeni işin fazla büyük ya da fazla belirsiz olmasıdır. 'Odanı topla' çoğu çocuk için nereden başlanacağı belli olmayan bir iştir.

Para ya da ödül vermeli miyim?

Ödül kısa vadede işe yarar ama alışkanlığı ödüle bağlar. Ev işlerinin herkesin payına düşen bir şey olarak kurulması daha kalıcıdır.

Mükemmel yapmıyor, düzeltmeli miyim?

Arkasından düzeltmek çocuğa işin yeterli olmadığını öğretir. Standart bir süre esnetilebilirse, iş çocukta kalır.