Ebeveyn olarak hata yapmak ve onarmak

Uzun bir günün sonunda ses yükseliyor, söylenmemesi gereken bir cümle kuruluyor ve hemen ardından suçluluk geliyor. Bu, ebeveynliğin istisnası değil tekrar eden bir parçası.

Önemli not: Bu yazı genel bir çerçeve sunar, kişiye özel bir plan değildir.

Kısa cevap

Hiçbir ebeveyn her an sakin kalamaz. Çocuk için belirleyici olan hatanın hiç yaşanmaması değil, sonrasında ne olduğudur.

Onarılan bir hata, çocuğa ilişkilerin kırıldıktan sonra tamir edilebileceğini öğretir. Bu, kusursuz bir ebeveynin öğretebileceğinden daha değerli bir bilgidir.

Onarım nedir?

Onarım, kopan bağın geri kurulmasıdır. Üç şeyden oluşur: olanı adlandırmak, sorumluluğu almak ve bağı yeniden açmak.

Üçü de kısadır. Uzun açıklamalar çoğu zaman çocuğa değil yetişkinin kendi rahatlamasına hizmet eder.

Onarımın en önemli yanı zamanlamasıdır. Aynı gün içinde dönmek, haftalar sonra konuşmaktan çok daha etkilidir.

Özür nasıl kurulur?

Sakinleştikten sonra konuşun. Hemen kurulan cümleler genellikle savunma içerir. Her iki taraf da yatıştıktan sonra söylenen cümle daha iyi duyulur.

Davranışı adlandırın. "Az önce sana bağırdım" demek, "biraz sinirlendim" demekten açıktır. Çocuk neyin konuşulduğunu bilmelidir.

Sorumluluğu alın. "Yorgundum ama bu seninle öyle konuşmamı doğru kılmaz" cümlesi, hem gerekçeyi hem sınırı içerir.

Kısa tutun. Üç dört cümle yeterlidir. Uzadıkça çocuk kendini teselli etmek zorunda hisseder.

Ne yapacağınızı söyleyin. "Bundan sonra sinirlendiğimde odadan çıkıp bir dakika bekleyeceğim" gibi somut bir cümle, özrü bir niyetten bir plana çevirir.

Kuralı geri almayın. Özür dilemek, konulan sınırın kalktığı anlamına gelmez. Onarılan şey ses tonu ve davranıştır, kuralın kendisi değil. Çocuklarda öfke ve sınır koyma yazısında bu ayrımı ele aldım.

İşe yaramayan özürler

"Ama sen de..." Özrün ardından gelen her "ama", özrü siler ve suçlamaya çevirir.

"Üzgünüm ama beni sen sinirlendirdin." Bu cümle sorumluluğu çocuğa devreder. Çocuk bir yetişkinin duygularını yönetmekle görevli değildir.

Hediyeyle kapatmak. Oyuncak ya da ekran izni, konuşulmayan bir hatayı kapatmak için kullanıldığında çocuk onarımı değil telafiyi öğrenir.

Aşırı suçluluk. Ebeveynin ağlaması ve kendini uzun uzun suçlaması, rolleri ters çevirir; çocuk teselli eden taraf hâline gelir.

Hiç konuşmamak. En yaygın olanı budur. Gün devam eder, konu kapanmış sayılır. Çocuk için kapanmamıştır; yalnızca adı konmamıştır.

Çocuğun affetmesini beklemek

Özür, karşılığında bir şey istemeden söylenir. Çocuk hemen yaklaşmayabilir, "tamam" demeyebilir, sırtını dönebilir.

Bu, özrün işe yaramadığı anlamına gelmez. Israr etmek ya da "özür diledim ama" demek, özrü çocuğun taşıması gereken bir yüke çevirir.

Söylenen söylenmiştir. Çocuk hazır olduğunda yaklaşır.

Tekrarlanan hatalar

Bir davranış sürekli tekrarlanıyorsa özür zamanla anlamını yitirir. Çocuk, özrü bir sonraki hatanın habercisi olarak okumaya başlar.

Böyle durumlarda bakılması gereken yer cümleler değil koşullardır: uyku, yük, destek, yalnızlık. Öfkenin sıklaştığı dönemler çoğu zaman tükenmişliğin de arttığı dönemlerdir. Ebeveyn tükenmişliği yazısı bununla ilgili.

Kendi büyüdüğü evde gördüğü tepkileri tekrarladığını fark eden ebeveynler için ebeveynlikte kuşak aktarımı yazısı yardımcı olabilir.

Eşler arasında

Hata bazen çocuğa değil, çocuğun önünde eşe karşı yapılır. Onarımın bir kısmı burada da gerekir.

Çocuk tartışmayı gördüyse, barışmayı da görmelidir. Kapalı kapı ardında biten bir tartışma çocukta açık kalır. Ayrıntılı bir çerçeve için aile içi iletişim ve çatışma yazısına bakabilirsiniz.

Ebeveynlik yaklaşımındaki farklar sürekli çatışmaya dönüşüyorsa eşimle çocuk büyütmede anlaşamıyoruz yazısı daha uygun bir başlangıç olabilir.

Kendi payınızı taşırken

Suçluluk, onarımı başlatan işe yarar bir duygudur. Ancak sürekli hâle geldiğinde işlevini kaybeder ve kişiyi hareketsiz bırakır.

Hatayı kabul etmek ile kendini yerden yere vurmak aynı şey değildir. İkincisi çoğu zaman hatayı görmeyi kolaylaştırmaz, zorlaştırır. Öz şefkat nedir yazısında bu ayrımı ele aldım.

Ne zaman bir uzmana danışmak gerekir?

• Öfke patlamalarının sıklaşması ve kontrol edilememesi
• Söylenenler için sonradan sürekli pişmanlık duyulması
• Çocuğun ebeveynin tepkisinden çekinir hâle gelmesi
• Suçluluğun günlük hayatı etkileyecek kadar ağırlaşması
• Aynı döngünün konuşmalara rağmen tekrarlaması

Bunlar bir tanı listesi değildir, ancak konuşmayı düşünmek için yeterli sebeplerdir.

Bu başlıklar aile ve ebeveyn danışmanlığı çalışmasının kapsamında yer alıyor.

---

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa beklemeyin. 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Sık sorulan sorular

Çocuğumdan özür dilersem otoritem zedelenir mi?

Tersi daha sık görülür. Hatasını kabul eden bir yetişkin, kuralların keyfî değil tutarlı olduğunu gösterir. Zedeleyen şey özür değil, hatanın hiç adlandırılmamasıdır.

Bağırdıktan hemen sonra mı konuşmalıyım?

Her iki taraf da sakinleştikten sonra daha iyi sonuç verir. Hemen kurulan cümleler çoğu zaman savunma içerir. Aynı gün içinde dönmek yeterlidir.

Aynı hatayı tekrar tekrar yapıyorum, özrün anlamı kalır mı?

Tekrarlanan bir hata özrü anlamsızlaştırır ama onarımı değil. Böyle durumlarda özür yerine neyin değişeceğine bakmak ve gerekirse destek almak gerekir.

Çocuk özrü kabul etmezse ne yapmalı?

Affetmesini beklemek onarımın parçası değildir. Söylenen söylenmiştir; çocuk hazır olduğunda yaklaşır. Israr etmek özrü çocuğun taşıması gereken bir yüke çevirir.