Kaygı ne zaman sorun olur?

Kaygı çoğu zaman düşman gibi anlatılır: yenilmesi, bastırılması, kurtulunması gereken bir şey. Oysa hiç kaygı duymayan bir insan, karşıdan gelen arabayı da fark etmezdi.

Önemli not: Bu yazı bir tanı ya da değerlendirme aracı değildir. Aşağıdakiler bir hastalık listesi değil, genel bir çerçevedir.

Kısa cevap

Kaygı bir arıza değil, bir uyarı sistemidir. Önemsediğiniz bir şeyin risk altında olduğunu söyler.

Belli bir düzeye kadar işe yarar: hazırlanmayı, dikkat etmeyi ve önlem almayı sağlar. Sorun, kaygının bu eşiği aşıp hayatı daraltmaya başlamasıdır.

İşe yarayan kaygı, engel olan kaygı

Ayrımı yapan üç soru vardır:

Harekete geçiriyor mu, durduruyor mu? Sınav öncesi çalışmaya iten kaygı işe yarar. Kitabı açtırmayan kaygı engeldir.

Alan genişliyor mu, daralıyor mu? Kaygı nedeniyle kaçınılan durumların listesi uzuyorsa, kaygı yönetimi ele almıştır.

Ne kadar sürüyor? Belirli bir olaya bağlı, geçici bir yükseliş beklenir. Aylara yayılan ve azalmayan bir tetikte olma hâli farklıdır.

Kaçınma neden büyütür?

Kaygı veren bir durumdan kaçınmak anında rahatlatır. Bu rahatlama, beynin "demek ki gerçekten tehlikeliydi, kaçtığım iyi oldu" sonucuna varmasını sağlar.

Böylece bir sonraki sefer kaygı daha erken ve daha güçlü gelir. Kaçınma, kısa vadede ilaç gibi çalışır; uzun vadede sorunu büyütür.

Bu döngü ertelemede de aynı biçimde işler.

Bedensel taraf

Kalp atışının hızlanması, nefesin yüzeyselleşmesi, mide hissi, titreme. Bunlar hayal ürünü değildir; kaygı bedeni harekete hazırlar ve bu hazırlık gerçekten hissedilir.

Ancak aynı belirtiler bedensel durumlarda da görülür. Bu nedenle belirtiler sürüyorsa önce bir hekime başvurmak gerekir. Psikolojik danışmanlık tıbbi tanı ve tedavi hizmeti içermez.

Gündelik hayatta ne yardımcı olur?

Aşağıdakiler bir tedavi değil, kaygıyla baş etmeyi kolaylaştıran genel yaklaşımlardır:

• Belirsizliği küçültmek. Ölçülemeyen bir endişe sınırsız görünür. Somut ve ölçülebilir birimlere bölmek boyutunu görünür kılar.
• Kaçınılan şeye küçük adımlarla yaklaşmak. Tamamen kaçınmak da, birden üzerine gitmek de işe yaramaz.
• Uyku düzenini korumak. Uykusuzluk kaygıyı belirgin biçimde artırır.
• Endişeye zaman ayırmak. Gün boyu dağılan endişe yerine, günün belirli bir diliminde üzerine düşünmek yükü toplar.
• Kendinize kurduğunuz cümleyi fark etmek. Öz şefkat üzerine yazdığım metin bu başlıkla ilgili.

Ne zaman bir uzmana danışmak gerekir?

• Kaygının günlük hayatı belirgin biçimde kısıtlaması
• Kaçınılan durumların listesinin uzaması
• Uzun süredir azalmadan süren bir tetikte olma hâli
• Uyku ve iştah düzeninde belirgin değişiklikler
• Bedensel belirtilerin sürmesi

Bunlar bir tanı listesi değildir. Ancak konuşmayı düşünmek için yeterli sebeplerdir.

Çocuk ve ergenlerde

Çocuklarda kaygı çoğu zaman sözle değil davranışla görünür: karın ağrısı, okula gitmek istememe, uyku düzeninin bozulması. Çocuk okula gitmek istemiyorsa yazısı bu başlığı ele alıyor.

Sınav dönemine özel olarak sınav kaygısı yazısına bakabilirsiniz.

---

Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa beklemeyin. 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın ya da en yakın acil servise başvurun.

Sık sorulan sorular

Kaygı duymak zararlı mı?

Değil. Kaygı önemsediğiniz bir şeyin risk altında olduğunu söyler ve belli bir düzeye kadar hazırlanmayı destekler. Sorun, kaygının günlük hayatı durdurmaya başlamasıdır.

Kaygıyı tamamen yok edebilir miyim?

Hedef bu değildir. Kaygısız bir hayat, tehlikeyi fark etmeyen bir hayat olurdu. Çalışma, kaygıyı yok etmek üzerine değil onunla birlikte yaşayabilmek üzerine kurulur.

Kaygı bedende neden hissedilir?

Kaygı bir alarm tepkisidir ve bedeni harekete hazırlar. Kalp atışının hızlanması, nefesin yüzeyselleşmesi ve mide hissi bu hazırlığın parçasıdır. Bedensel yakınmalar sürüyorsa önce bir hekime başvurmak gerekir.

Ne zaman bir uzmana danışmak gerekir?

Kaygı günlük hayatı belirgin biçimde kısıtlıyorsa, kaçınma alanı genişliyorsa ya da uzun süredir azalmadan sürüyorsa bir uzmanla konuşmak yerinde olur.